«بیزینس مدل» فقط برای «کسب‌وکارها» نیستند: چرا همه سازمان‌ها باید استراتژی خود را بازتعریف کنند؟ (مقاله هاروارد HBR)

عنوان اصلی این مقاله Business Models Aren’t Just For Business به معنی اینه که بیزینس مدل یا مدل‌های کسب‌وکار فقط برای «کسب‌وکارها» نیستند هست که در HBR منتشر شده و به دنبال شکستن کلیشه‌های ذهنی مدیران و رهبران سازمانی است، برای شما صاحبان کسب و کار، کارآفرینان و علاقمندان به راه اندازی بیزینس ترجمه و آماده شده است.
این متن دیدگاه شما را نسبت به واژه «مدل کسب‌وکار» تغییر خواهد داد، به‌ویژه اگر در بخش‌های دولتی، آموزشی یا غیرانتفاعی فعالیت می‌کنید یا با آن‌ها تعامل دارید.

مقدمه

من سائول کاپلان هستم. پس از گذراندن بیست و پنج سال در بخش خصوصی، شش سال را به عنوان یک “دیوان‌سالار اتفاقی” (Accidental Bureaucrat) در بخش دولتی گذراندم.
در طول این مدت، دوستانم اغلب تعجب می‌کردند که چگونه می‌توانم این کار را انجام دهم. آن‌ها مرتباً نسخه‌های مختلفی از این سوال را می‌پرسیدند: «آیا دولت برای تو بیش از حد کُند حرکت نمی‌کند؟»

پاسخ همیشگی من این بود که بله، بخش عمومی کُند حرکت می‌کند — اما خب، شرکت‌های بزرگ هم آنقدرها سریع نیستند.
و حالا که فکرش را می‌کنم، من همیشه دوستانم در آموزش عالی را دست می‌انداختم که کالج‌ها و دانشگاه‌ها حتی از کسب‌وکارها و دولت هم کُندتر حرکت می‌کنند! نکته اینجاست: همه نهادها کُند حرکت می‌کنند.

آنچه مرا شگفت‌زده کرد، سرعت حرکت نهادهای مختلف نبود، بلکه زبان، رفتار، “دست‌دادن‌های مخفیانه” (اشاره به آداب و رسوم خاص هر گروه) و دیدگاه‌های متفاوتی بود که آن‌ها نسبت به یکدیگر داشتند و من در بخش‌های مختلف با آن مواجه شدم.
نوعی بیگانه‌هراسی (Xenophobia) در سیلوهای بخش عمومی، خصوصی، غیرانتفاعی و انتفاعی بیداد می‌کند. هر سیلو دنیای خاص خود را ایجاد کرده است که برای ساکنان بخش‌های دیگر کاملاً بیگانه است.
فرستادگان و بازدیدکنندگان از بخش‌های دیگر همیشه با شک و تردید نگریسته می‌شوند. (مثلاً جمله معروف: “من از طرف دولت هستم و اینجا هستم تا کمک کنم…” که معمولاً با بی اعتمادی بخش خصوصی مواجه می‌شود).

مقاومت در برابر واژه «مدل کسب‌وکار – بیزینس مدل»

یکی از مکاشفات (Epiphany) من از غوطه‌ور شدن در بخش غیرخصوصی این است که سازمان‌های بخش اجتماعی چقدر سرسختانه در برابر این ایده که آن‌ها یک “بیزینس مدل – مدل کسب‌وکار” دارند، مقاومت می‌کنند.
غیرانتفاعی‌ها، آژانس‌های دولتی، بنگاه‌های اجتماعی، مدارس و NGOها دائماً اعلام می‌کنند که آن‌ها “کسب‌وکار” (Business) نیستند و بنابراین قوانین کسب‌وکار در مورد آن‌ها صدق نمی‌کند.

خب، متأسفم که این خبر را به شما می‌دهم، اما:

اگر یک سازمان راهی عملی برای “خلق”، “ارائه” و “کسب” ارزش دارد، پس دارای یک بیزینس مدل / مدل کسب‌وکار است.

مهم نیست که یک سازمان در بخش عمومی است یا خصوصی. مهم نیست که یک غیرانتفاعی است یا یک بنگاه انتفاعی. همه سازمان‌ها مدل کسب‌وکار دارند.

• شرکت‌های غیرانتفاعی ممکن است بازده مالی به سرمایه‌گذاران یا مالکان ارائه ندهند، اما همچنان برای تأمین مالی فعالیت‌هایشان از طریق کمک‌ها، گرنت‌ها و درآمد خدمات، “کسب ارزش” می‌کنند.
  
• بنگاه‌های اجتماعی ممکن است مأموریت‌محور باشند و بر ارائه تأثیر اجتماعی در مقابل بازده مالی سرمایه‌گذاری تمرکز کنند، اما برای مقیاس‌پذیری (Scale) همچنان به یک مدل پایدار نیاز دارند.
  
• آژانس‌های دولتی توسط مالیات‌ها، عوارض و درآمد خدمات تأمین مالی می‌شوند، اما همچنان پاسخگو هستند تا ارزش شهروندی را در مقیاس وسیع ارائه دهند.

این ایده که مدل‌های کسب‌وکار فقط برای کسب‌وکارها هستند، کاملاً اشتباه است.
هر سازمانی که می‌خواهد مرتبط (Relevant) باشد، ارزش را در مقیاس ارائه دهد و خود را حفظ کند، باید مدل کسب‌وکار خود را به وضوح بیان کرده و تکامل دهد.
و اگر سازمانی مدل کسب‌وکار پایداری نداشته باشد، روزهایش به شماره افتاده است.

مدل‌های ضمنی در برابر مدل‌های صریح

با این حال، ممکن است مدلِ آن سازمان “ضمنی” (Implicit) باشد تا “صریح” (Explicit). شگفت‌آور است که چه تعداد کمی از سازمان‌ها می‌توانند مدل کسب‌وکار خود را به وضوح بیان کنند.

آیا شما می‌توانید؟ اگر از هر ده نفر در سازمان خود بپرسید که سازمان چگونه ارزش را خلق می‌کند، ارائه می‌دهد و کسب می‌کند (Create, Deliver, Capture)، آیا پاسخ‌ها حتی به هم نزدیک خواهند بود؟

اگر نه، احتمالاً به این دلیل است که در “عصر صنعتی“، زمانی که مدل‌های کسب‌وکار به ندرت تغییر می‌کردند و همه طبق مجموعه قوانین یکسانی از صنعت و بخش خود بازی می‌کردند، صریح بودن در مورد مدل‌های کسب‌وکار آنقدرها مهم نبود. مدل‌های کسب‌وکار با اطمینان خاطر “مفروض” و بدیهی تلقی می‌شدند.

این رویکرد در قرن بیست و یکم کارساز نخواهد بود؛ زمانی که هیچ چیز تضمین شده نیست (All bets are off).

مدل‌های کسب‌وکار دیگر به اندازه گذشته دوام نمی‌آورند. بازیگران جدید به سرعت در حال ظهور هستند، که با فناوری‌های ویرانگر (Disruptive) توانمند شده‌اند و از بازی کردن با قوانین عصر صنعتی امتناع می‌ورزند.

نوآورانِ مدل کسب‌وکار محدود به مدل‌های کسب‌وکار موجود نیستند. نوآوری در بیزینس مدل یا مدل کسب‌وکار در حال تبدیل شدن به یک ضرورت استراتژیک جدید برای رهبران تمام سازمان‌ها است.

ضرورت بیزینس مدل های ترکیبی و بین‌بخشی

شاید مهم‌ترین دلیل برای توسعه یک زبان مشترکِ مدل کسب‌وکار در میان بخش‌های عمومی، خصوصی، غیرانتفاعی و انتفاعی این باشد که تغییر سیستم‌های اجتماعی مهم ما (شامل آموزش، مراقبت‌های بهداشتی، انرژی و کارآفرینی) نیازمند مدل‌های کسب‌وکار شبکه‌ای است که مرزهای بخش‌ها را قطع می‌کنند.

ما به مدل‌های ترکیبی (Hybrid) جدیدی نیاز داریم که به طور تمیز در سطل‌های دسته‌بندی راحتِ امروزی جای نمی‌گیرند.
ما همین حالا شاهد بنگاه‌های اجتماعی انتفاعی، غیرانتفاعی‌هایی با بخش‌های انتفاعی، و شرکت‌های انتفاعی با مأموریت‌های اجتماعی هستیم.
خطوط سنتی بخش‌ها در حال محو شدن هستند. ما شاهد هر نوع جایگشت (Permutation) قابل تصوری خواهیم بود و باید با آزمایشگری و ابهامِ بیشتر راحت باشیم.

رفاه اقتصادی و راه‌حل‌ها برای چالش‌های بزرگ سیستم اجتماعی ما نیازمند نوآوری در مدل کسب‌وکار در تمام بخش‌ها است.
رهبران تمام سازمان‌ها باید یاد بگیرند که چگونه برای مدل‌های کسب‌وکار جدید تحقیق و توسعه (R&D) انجام دهند. رهبران غیرانتفاعی، بنگاه‌های اجتماعی، مدارس و دولت مستثنی نیستند، چرا که:

مدل‌های کسب‌وکار فقط برای کسب‌وکار نیستند.

مشخصات منبع:

• عنوان مقاله: Business Models Aren’t Just For Business (مدل‌های کسب‌وکار فقط برای کسب‌وکار نیستند)
• نویسنده: Saul Kaplan (بنیان‌گذار و کاتالیزور ارشد در کارخانه نوآوری کسب‌وکار BIF و نویسنده کتاب کارخانه نوآوری مدل کسب‌وکار)
• منبع اصلی: ,Harvard Business Review